Nesli tükenen canlılar yeniden hayat buluyor
Bilimin gelişimiyle birlikte nesli tükenmiş canlıların aramıza dönmesi an meselesi sayılıyor. Bu kapsamda ise yeniden diriltilebilecek 6 canlı türünü sizler için derledik. Bilim insanları soyu tükenmiş türleri yeniden diriltmenin eşiğine geldi. “Yok olmaktan kurtarma” şirketleri ve bilim insanlarına göre, yünlü mamut, dodo ve thylacine (Tazmanya kaplanı olarak da bilinir) gibi sembolik türler yakında yeniden yeryüzüne çıkabilir. Bilim insanları halihazırda en az bir soyu dirillttiler. 2003 yılında İspanya'daki araştırmacılar, 2000 yılında soyu tükenen bucardo (Capra pyrenaica pyrenaica) adlı bir Pirene dağ keçisi alt türü için nükleer transfer gerçekleştirdi. Bir yavru bucardo doğdu, ancak sadece birkaç dakika sonra bir akciğer kusuru nedeniyle öldü.
1. YÜNLÜ MAMUT Yünlü mamutlar (Mammuthus primigenius) 300 bin ila 10 bin yıl önce, son buzul çağında (2,6 milyon ila 11 bin 700 yıl önce) yaşamışlardır. Ancak küçük, izole bir popülasyon Wrangel Adası'nda yaklaşık 4 bin yıl öncesine kadar hayatta kalmıştır. Ana popülasyon günümüz Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika'sı boyunca uzanan tundralarda dolaşıyordu. Buzul çağının sonunda iklimde meydana gelen bir değişim, insan avcılığı ve popülasyondaki genetik çeşitliliğin azalmasıyla birlikte yünlü mamutları yok olmaya sürüklemiş olabilir.
4 YIL İÇİNDE GERİ DÖNEBİLİR Kuzey Kutbu'ndaki permafrost, yünlü mamutların leşlerini ve hatta genomlarının 3 boyutlu yapısını korumuştur. Bu, bilim insanlarının iyi korunmuş DNA'ları çıkarabileceği ve potansiyel olarak orijinal hayvanlarınkine benzeyen bir genetik dizilim oluşturabileceği anlamına geliyor. Bu da araştırmacıların modern bir fil yumurta hücresi ile nükleer transfer gerçekleştirerek yünlü mamuta benzer bir türün ortaya çıkartmalarını sağlayabilir. Son gelişmeler, yünlü mamut neslinin yok oluştan kurtarılmasının giderek yaklaştığını gösteriyor; ABD merkezli nesli tükenme şirketi Colossal Biosciences, 2028 yılına kadar ilk “mamut” buzağılarını üreteceğini iddia ediyor.
2. DODO Dodo (Raphus cucullatus), Madagaskar açıklarında bir ada olan Mauritius'a özgü büyük, uçamayan bir kuş türüydü. Dodoların soyu 17. yüzyılda Avrupa kolonizasyonunun doğrudan bir sonucu olarak tükendi ve bu nedenle insan kaynaklı yok oluşun bir simgesi haline geldi. Mauritius hükümetine göre, 1598 yılında Mauritius'a gelen sömürgeciler yanlarında fareler, kediler ve hatta maymunlar da dahil olmak üzere bir dizi yerli olmayan tür getirdiler. Bu hayvanlar dodo yuvalarındaki yumurta ve yavruları yağmalayarak adadaki kuş sayısını sadece birkaç yıl içinde kritik seviyelere indirdi. Ormansızlaşma ve insanların dodoları avlamasıyla birlikte, tür 1681 yılında tamamen yok oldu.
DİĞER TÜRLERE GÖRE DAHA KOLAY Bugün, dodo DNA'sı doğal tarih müzesi örneklerinde varlığını sürdürüyor. 2022 yılında bilim insanları, Danimarka'daki bir koleksiyonda bulunan olağanüstü korunmuş bir örneği kullanarak ilk dodo genomunu bir araya getirdi. Ancak türün yeniden hayata döndürülebilmesi için önünde birkaç engel bulunuyor. Colossal Biosciences CEO'su ve kurucu ortağı Ben Lamm, Live Science'a yaptığı açıklamada, bu engeller arasında dodonun DNA dizilimine genetik çeşitlilik kazandırma ihtiyacının da bulunduğunu, böylece bir klon popülasyonu oluşmayacağını söyledi. Lamm'a göre işin iyi tarafı, kuşun DNA'sının bir yumurta içinde bağımsız olarak bulunması nedeniyle, bir dodoyu gebe bırakmanın yünlü mamut ya da thylacine'den çok daha hızlı ve kolay olması bekleniyor.
3. TAZMANYA KAPLANI (THYLACINE) Tazmanya kaplanı ya da thylacine (Thylacinus cynocephalus), sırtının alt kısmında çizgileri olan kurt benzeri, etobur bir keselidir. Bir zamanlar, şimdiki Avustralya'nın her yerinde yaşıyordu. Tür, 2 bin ila 3 bin yıl önce anakaradan kayboldu, ancak Tazmanya adasında bir popülasyon varlığını sürdürdü. 19. yüzyılın sonlarında, Tazmanya'daki ilk Avrupalı yerleşimciler, insanların çiftlik hayvanlarının doymak bilmez yırtıcıları olarak algıladıkları thylacine'ler için bir ödül koydular. Ardından gelen katliamlar thylacine'lerin soyunun tükenmesine neden olmuş ve son birey 1936 yılında bir hayvanat bahçesinde ölmüştür.
DNA ÖRNEKLERİ ÇOK İYİ KORUNMUŞ DURUMDA Avustralya'daki Melbourne Üniversitesi'nde genetik ve gelişim biyolojisi profesörü olan Andrew Pask BBC Future'a yaptığı açıklamada, Thylacinelerin yeniden hayata döndürmek için iyi bir aday olduğunu çünkü DNA elde etmek için çok sayıda sağlam örnek bulunduğunu söyledi. Colossal Biosciences ile yok oluşun ortadan kaldırılması konusunda çalışan Pask, “Her büyük müze koleksiyonunda bir tane olmasını istedi, bu yüzden dünya çapında yüzlerce örnek var ve bazıları olağanüstü korunmuş durumda” dedi. Ancak DNA çok parçalı, yani işlevsel bir dizilim elde etmek için çok fazla düzenleme gerekiyor. Pask ve meslektaşları 2017 yılında tam bir thylacine genomunu diziledi ve 2023 yılında araştırmacılar bir Tazmanya kaplanından RNA çıkardı. Ancak Pask, yavru bir thylacine doğmadan önce aşılması gereken daha pek çok zorluk olduğunu söyledi.
4. YOLCU GÜVERCİN Smithsonian Enstitüsü'ne göre, yolcu güvercin (Ectopistes migratorius) bir zamanlar Kuzey Amerika'daki en bol kuş türüydü ve 17. yüzyıldan önce bugünkü ABD'deki toplam kuş nüfusunun yüzde 25 ila yüzde 40'ını oluşturuyordu. Avrupalı yerleşimciler güvercinleri et için avladılar ve kuşların yaşam alanlarını giderek yok ederek soylarının tükenmesine neden oldular. Audubon Society'ye göre, yolcu güvercinleri büyük sürüler halinde seyahat ediyor ve ortaklaşa ürüyorlardı, bu da onları avlanmaya karşı son derece savunmasız hale getiriyordu. Martha Washington'ın onuruna Martha adı verilen bir dişi ve bilinen son posta güvercini, 1914 yılında öldü.
HEDEF 1 YIL Müzelerde, bilim insanlarının DNA'larını çıkardığı ve sıraladığı düzinelerce doldurulmuş posta güvercini örneği bulunuyor. Ancak DNA o kadar parçalanmış durumda ki, araştırmacıların yolcu güvercini orijinal haliyle geri getirmesi pek olası görünmüyor. Bunun yerine biyoteknoloji şirketi Revive & Restore, günümüz kuyruksuz güvercinlerinin (Patagioenas fasciata) genomuna yolcu güvercin DNA'sı parçacıkları ekleyerek nesli tükenmiş türe benzeyen kuşlar üretmeyi planlıyor. Şirket, web sitesine göre, 2025 yılında ilk güvercin neslini yumurtadan çıkarmayı ve kısa süre sonra vahşi doğaya deneme amaçlı salmaya başlamayı hedefliyor. Başarılı olması halinde şirket, projenin “genomik müdahalenin potansiyelini göstereceğini ve Kuzey Amerika'nın doğu ormanlarının ekolojisini restore etmeye yardımcı olacağını” söylüyor.
5. YABAN ÖKÜZÜ Yaban öküzleri (Bos primigenius), evcil inekler (Bos taurus) de dahil olmak üzere tüm modern sığırların vahşi atalarıdır. Bilinen en eski fosilleri yaklaşık 700 bin yıl öncesine ait olan bu hayvanlar, binlerce yıl boyunca Kuzey Afrika, Asya ve neredeyse tüm Avrupa'ya yayılmış dev, boynuzlu hayvanlardır. Yaban öküzleri, son buzul çağı sona erdikten sonra Avrupa'da kalan en büyük karasal memelilerdi, ancak insanlar aşırı avlanma ve habitat tahribatı yoluyla onların soyunu tüketti. Bilinen son yaban öküzü 1627 yılında Polonya'nın Jaktorów Ormanı'nda öldü.
BİLİM İNSANLARI ÇOK YAKLAŞTI Yaban öküzlerinin “tür diriltimi” için devam eden çabalar, genetik mühendisliği gerektirmediği için diğer soyu tükenmiş türler için yapılanlardan farklıdır. Yaban öküzlerinin DNA'larının çoğu modern sığır ırklarında yaşamaya devam ediyor ve bu da araştırmacıları geri-üreme adı verilen alternatif bir yöntem denemeye sevk ediyor. Geri üreme, yaban öküzlerininkine benzeyen fiziksel özelliklere ve davranışlara sahip ineklerin seçilmesini ve yetiştirilmesini içerir. Bir ekolog olan ve yaban öküzü projesini yöneten Taurus Vakfı'nın direktörü Ronald Goderie, Live Science'a yaptığı açıklamada, bunların öncelikle nispeten vahşi koşullarda tutulan Güney Avrupa ırkları olduğunu söyledi. Goderie, merkezi Hollanda'da bulunan projenin altı nesilden fazla inek ürettiğini ve yaban öküzü benzeri bir inek üretmeye “çok yaklaştığını” söyledi.
6. QUAGGA Quagga (Equus quagga quagga), en yaygın dağılım gösteren zebra türü olan ova zebrasının (Equus quagga) soyu tükenmiş bir alt türüdür. Quaggalar Güney Afrika'ya endemikti ve arka taraflarında diğer zebralara göre daha az çizgileri vardı. Sıra dışı postları nedeniyle avcılar ve diğer hayvanlarla rekabet etmeden çiftlik hayvanlarını otlatmak isteyen çiftçiler tarafından hedef alındılar. 19'uncu yüzyıldaki amansız zulüm, quaggaların vahşi doğada soyunun tükenmesine neden oldu ve tutsak edilen son quagga 1883 yılında öldü. University College London'a (UCL) göre, sadece yedi quagga iskeleti kalmıştır ve bu da onları dünyadaki en nadir iskeletler haline getirmektedir.
KEMİK İLİĞİNDEN DNA ÖRNEĞİ Yaban öküzünün yeniden yetiştirilmesinde olduğu gibi, quaggayı hayata döndürme çabaları genetik mühendisliği içermiyor. Güney Afrika'daki Quagga Projesi, 1987'den bu yana, projenin web sitesine göre “en azından quagga'nın karakteristik çizgili deseninden sorumlu genleri elde etmek için” tür için normalden daha az çizgili ova zebralarını seçici olarak yetiştirdi. Ancak UCL'ye göre proje tartışmalı, eleştirmenler ortaya çıkan hayvanın hala bir ova zebrası olacağını ve paranın diğer koruma projelerine harcanmasının daha iyi olacağını savunuyor. UCL'ye göre bunun yerine, bir iskeletin kemik iliğinden ya da bir tahnit örneğinden DNA çıkararak ve daha sonra bunu bir zebra yumurta hücresine enjekte ederek quaggaları klonlamak mümkün olabilir.