İş Kazalarında Kusur ve Maluliyet Oranı Tespiti Nasıl Yapılır?

Bu süreçlerin her birinde yapılan hata, bir sonrakini doğrudan etkiler. İşçi açısından en büyük risk, haklarının tamamını bilmeden ya da belgeleri eksik tutarak süreci yönetmeye çalışmaktır. Bu yazıda iş kazası sonrasında başlayan hukuki zincirin nasıl işlediği, kusur tespitinin önemi ve geçici iş göremezlik sürecinin ayrıntıları ele alınmaktadır.

İş Kazası Nedir, Kapsamı Nereye Kadar Uzanır?

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesi iş kazasını beş farklı durum için tanımlamıştır. Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından görevle başka yere gönderilirken, emziren kadın sigortalının çocuğunu emzirdiği saatlerde, sigortalıların işverence sağlanan taşıtla işe gidip gelirken ya da işin yürütümü nedeniyle uğradıkları kazalar bu kapsamdadır. Dolayısıyla kaza yalnızca fabrika ya da şantiye içinde değil, görev sırasında şehirlerarası yolda ya da işveren servisinde de gerçekleşebilir. Kapsamın bu denli geniş olması, birçok kazanın iş kazası sayılıp sayılmayacağı konusunda hukuki tartışma doğurmasına zemin hazırlar.

İşverenin Bildirme Yükümlülüğü ve SGK Süreci

İş kazası meydana geldiğinde işveren, olayı üç iş günü içinde SGK'ya bildirmekle yükümlüdür (5510 s.K. md.13/2). Ölümlü kazalarda bu süre derhal bildirimi gerektirir. Bildirim yapılmazsa veya gecikirse SGK idari para cezası uygular ve rücu hakkını genişletir. İşverenin bildirimi reddettiği ya da kasıtlı olarak ertelediği durumlarda işçi veya yakınları kazayı öğrendikten itibaren bir yıl içinde doğrudan SGK'ya başvurarak iş kazası tespiti isteyebilir. SGK'nın iş kazası saymadığı durumlar için ise iş mahkemesinde tespit davası açılması gerekir. Bu davanın sonucu hem SGK geliri hem de işverene açılacak tazminat davası açısından belirleyicidir.

Rapor Parası Hesaplama

İş kazası sonrası tedavi sürecinde çalışamayan işçi SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği alır; uygulamada bu ödeneğin nasıl belirleneceği sıkça sorulur. Rapor parası hesaplama yöntemi şöyledir: ödeneğin günlük tutarı, sigortalının son 12 aylık prime esas kazancının günlük ortalaması üzerinden belirlenir. Ayakta tedavide günlük kazancın 2/3'si, yatarak tedavide ise 1/2'si ödenir. Kaza tarihinden itibaren ilk iki gün işveren tarafından ödenir; üçüncü günden itibaren SGK devreye girer. Ödeneğin kesilmemesi için sağlık kurumundan alınan istirahat raporlarının SGK sistemine zamanında işlenmesi gerekir. İşveren bu sürede iş sözleşmesini feshedemez; aksi hâlde kötüniyet tazminatı ve işe iade hakkı doğar.

Geçici iş göremezlik süresi maluliyet raporu alındıktan sonra sona erer. Kalıcı maluliyet oranı %10 veya üzerinde belirlenen sigortalıya aylık sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. %10'un altında kalan oranlarda aylık bağlanmaz; bu işçilere tek seferlik peşin değer ödenir. Ancak bu alt sınır yalnızca SGK ödemesi için geçerlidir; işverene açılacak tazminat davasında böyle bir eşik yoktur. Küçük oranlarda dahi kalıcı arıza varlığında maddi ve manevi tazminat talep edilebilir.

İş Kazalarında Kusur Tespiti

İş kazalarında kusur tespiti, tazminat miktarını belirleyen en kritik aşamadır. Kusur oranı; işçinin ihmalini, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini ve kaza anındaki koşulları bir bütün olarak değerlendiren iş güvenliği bilirkişisi tarafından saptanır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene risk değerlendirmesi yapma, kişisel koruyucu donanım sağlama, iş güvenliği uzmanı atama ve düzenli sağlık taraması yaptırma yükümlülükleri getirmiştir. Bu yükümlülüklerden herhangi birinin yerine getirilmemiş olması, mahkemelerin işveren için %80 ile %100 arasında kusur belirlediği davalarda en sık rastlanan gerekçedir.

Makine koruyucularının takılı olmadığı, emniyet ekipmanının verilmediği ya da işçiye yeterli eğitim sağlanmadığı durumlarda Yargıtay 21. HD, 29.11.2016, E.4365, K.14647 kararında olduğu gibi işveren tam kusurlu sayılmaktadır. Buna karşılık işçinin talimata aykırı davrandığı ya da koruyucu ekipmanı kullanmayı reddettiği ispat edilebilirse işçi kusuru %20 ile %40 arasında belirlenir ve bu oran işveren tazminatından orantılı biçimde düşürülür. Bilirkişi kusur raporuna itiraz hakkı her iki taraf için de açıktır; itiraz süresi raporun tebliğinden itibaren iki haftadır.

Sigortasız İşçinin Hakları Farklı Mıdır

Sigortasız çalışan işçinin tüm yasal hakları eksiksiz devam eder. Prim ödenmemiş olması SGK'nın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; SGK önce tedavi ve geçici iş göremezlik ödeneklerini karşılar, ardından işverene rücu eder. Mahkemeler sigortasız çalıştırmayı işveren kusurunu ağırlaştıran bir etken olarak değerlendirir ve %100 işveren kusuruna hükmeder. Tazminat davası için önce hizmet tespiti davası açılması gerekebilir; bu dava tazminat davasıyla birleştirilebilir ya da paralel yürütülebilir. Hizmet tespitinde zamanaşımı, çalışma ilişkisinin sona ermesinden itibaren beş yıldır. Taşeron işçilerinde hem taşeron hem asıl işveren birlikte sorumludur.

Tazminat Hesabında Giydirilmiş Ücret Neden Önemlidir?

Tazminat hesabının temeli olan yıllık net kazanç, çıplak maaş üzerinden değil giydirilmiş brüt ücret üzerinden belirlenir. Yargıtay 21. HD, E.2014/17758, K.2014/21300 kararı bu ilkeyi açıkça hükme bağlamıştır: yemek yardımı, yol parası, ikramiye, yakacak yardımı ve düzenli ödenen tüm yan kalemler hesaba dahil edilmek zorundadır. Uygulamada işveren genellikle yalnızca net maaş üzerinden uzlaşma teklif eder; bu teklif gerçek hakkın çoğu zaman %20 ile %30'u arasındadır. Aktüer hesap yapılmadan herhangi bir uzlaşma metni imzalanmamalıdır. SGK'nın bağladığı gelirin peşin sermaye değeri (PSD) hesaptan düşüldükten sonra kalan fark işverenden talep edilir.

İş Kazası Avukatı

Bir iş kazası avukatı, sürecin yalnızca son aşamasında değil, kaza bildiriminden itibaren aktif rol üstlenir. SGK bildirimi yapılmamışsa başvuruyu yönlendirir, meslek kodu hatasını tespit ederek maluliyet raporuna itiraz eder, bilirkişi kusur raporunu denetler, aktüer hesaptaki teknik hataları fark eder ve işverenin ilk teklifinin gerçek hakkın ne kadarını karşıladığını hesaplayarak müvekkilini yönlendirir. İş kazası davaları; iş güvenliği bilirkişisi, tıp doktoru ve aktüer içeren birden fazla bilirkişi kurulunu kapsayan karmaşık bir süreçtir. Ortalama 2–4 yıl süren bu davalarda bilirkişi raporlarına yapılan itirazlar çoğunlukla sonucu belirleyen adımlardır.

Zamanaşımı ve Dava Öncesi Hazırlık

İş kazası tazminat davasında zamanaşımı süresi 10 yıldır. Yargıtay HGK, E.2018/906, K.2024/104 kararı bu sürenin tedavinin tamamlanmasından itibaren işlediğini net biçimde karara bağlamıştır. Dolayısıyla ağır yaralanmalarda tedavi süreci uzadıkça zamanaşımı da ertelenir. SGK sağlık kurulu kararına itiraz ise tebliğden itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır; bu süre kaçırıldığında mahkeme bilirkişisine itiraz yolu açık kalmaya devam eder. Dava öncesinde toplanması gereken belgeler şunlardır: kaza anındaki iş yeri fotoğrafları, makine güvenlik belgesi, mesai cetveli, ücret bordroları, işe giriş bildirgesi ve varsa güvenlik kamera görüntüleri. Bu belgelerin zamanında ve eksiksiz biçimde derlenmesi, bilirkişi sürecini ve tazminat miktarını doğrudan etkiler.