İş güvencesi. Kız istemeye gidildiğinde “Devlet memuru” sözü, daha kahveler gelmeden karşı tarafın içini rahatlatırdı. Bugün o kelime yerini “Acaba hangi kadroda, hangi ihale komisyonunda?” endişesine dönüşüyorsa, mesele sadece bir kariyer tercihi değil, devlet algısının kökten erozyonudur. Özel sektör içinse “Çalışmazsan gözünün yaşına bakmazlar” denirdi. Sanayici sermayesini ortaya koyar, üretir, malını satabilirse kazanırdı.

Peki memurun maaş dışında kazancı neydi? İtibar. Bir okul müdürünün, bir başhekimin, bir kaymakamın toplumda gördüğü saygı bordroya sığmazdı. Asıl zenginlik buydu. Ama o saygının ne kadarının size ait olduğunu, masadan kalkınca anlardınız.

Masadan kalkınca ne kalırdı? Kapıdaki unvan yeni gelene geçerdi. Sizin payınız, işini kolaylaştırdığınız insanlarda kalırdı. Bir okulun işleyişini düzeltmişseniz, bir hastanede hastanın çilesini azaltmışsanız, adınız unutulsa bile yaptığınız iş yaşardı.

Ya masadan kalktığınızda en çok sizin servetiniz büyümüşse? O zaman hesabın nereden geldiğine bakarım. Sanayiciye “Ne ürettin de kazandın?” diye soruyoruz. Bir kamu görevlisinin serveti beyan ettiği gelirle açıklanamıyorsa, “Bu artışın kaynağı nedir?” diye kim soracak? Sözde soruluyor.

Sormakla görevli olanın eli kimin elinde? Mesele burada başlıyor. Denetçinin koltuğu, denetlediği kişinin kararına bağlıysa dosyayı ne kadar ileri götürebilir? Venedik Komisyonu 2017’de denge ve denetim güvencelerinin yetersizliğine dikkat çektiğinde sadece bir hukuk raporu yazmıyordu; denetimsizliğin imtiyaza dönüştüğü coğrafyaların haritasını çıkarıyordu. Liyakatle atanmanın, yaptığı işle değerlendirilmenin yerini sadakat alırsa, insan koltuğunu borçlu olduğu kişiye nasıl itiraz eder? Dahlström ve arkadaşlarının 52 ülkeyi inceleyen araştırması, liyakate dayalı işe alımın daha düşük yolsuzluk düzeyiyle ilişkili olduğunu gösteriyor.

Peki koltuktaki kişi dürüstse? Geçenlerde bir genel başkana siyasetin finansmanı standartları ulusal ölçekte tanımlanmış mıdır diye sordum. Partisinin Hazine yardımı almadığını, genel merkezden il başkanlıklarına para gönderilmediğini anlattı. İyi de kampanyanın parasını kim verdi? Ne kadar verdi? Seçim irtibat bürosunun kirasını kim verdi? Seçim otobüslerinin mazotunu kimin ödediğini bilmeyen bir seçmen, aslında kime oy verdiğini de tam olarak bilemez. Nereye harcandı? Avrupa Konseyi hesapların açıklanmasını, siyasi etik yasası ve bağımsız denetimi bu yüzden öngörüyor.

Sistem dürüstse bunu nereden anlarız? Atamada ölçütü, görevde sonucu, ihalede kararı, siyasette paranın izini görebiliriz. Mal bildirimini bağımsız bir merci doğrular. Meclis hesabı sorar, yargı kararını bağımsız verir. Denetlenen kişi, dosya kendisine uzandı diye denetçiyi görevden alamaz, kuralı tek başına değiştiremez.

Kişinin dürüst olmasını beklemeyin. Sistem dürüst olmalı. Öyle ki masaya kim oturursa otursun aynı soruya cevap versin.

Bu makamda kimin hayatı iyileşti? Çünkü cevap vatandaşa değil de koltuğu verene çıkıyorsa, o makam kamuya değil, sahibine çalışıyordur.