Hürmüz’den paralı geçiş planı

En önemli enerji arterlerinden biri, Hürmüz Boğazı... Barış zamanında, Hürmüz Boğazı‘ndan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol taşınıyor; bu da küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte biri ve küresel sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin de beşte biri...  Güneydoğu Asya'daki Malakka Boğazı dışında, küresel arzın daha büyük bir payını taşıyan başka bir dar geçit yok.
* * * *
Suudi Arabistan, Kuveyt, Irak, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri'nden ihraç edilen neredeyse her varil, küresel pazarlara ulaşmadan önce bu dar su yolu Hürmüz’den geçiyor. 1980'lerdeki İran-Irak "Tanker Savaşı" sırasında 400'den fazla gemi saldırıya uğramıştı. ABD, Basra Körfezi'nden tankerlere eşlik ederek "Earnest Will Operasyonu" ile karşılık vermişti. Sigorta primleri arttı, maliyetler yükseldi ve küresel petrol piyasaları dalgalanmıştı...
* * * *
ABD Başkanı Trump, şimdi de İran'ın kapattığı dar boğazın açılması için Tahran'dan defalarca talepte bulundu. İran'a boğazı açması için verdiği süreyi 6 Nisan'a kadar uzattı; aksi takdirde enerji altyapısına saldırılarla karşı karşıya kalacağını söyledi. İran ise “düşmanca olmayan” gemilerin koordinasyon içinde” geçişine izin verileceğini, ancak ABD, İsrail veya “savaşa katılan” diğer ülkelerin gemilerine izin verilmeyeceğini açıkladı.
* * * *
En dar noktasında 21 deniz mili olan Hürmüz Boğazı, İran ve Umman karasuları arasında ikiye bölünmüştür. Ancak boğazın keskin kıvrımı ve İran tarafındaki dağlar, İran Devrim Muhafızları'nın geçen gemileri hedef alması için kolay görüş hatları sağlamaktadır. Eski İngiliz deniz kuvvetleri komutanı Tom Sharpe, "Bu, şimdiye kadar gördüğümüz en dolambaçlı boğaz. Buradan geçerken tehdit her yönden geliyor‘ diyor.
* * * *
İngiliz Financial Times gazetesi haftasonu ‘Tehran plots a route to profit from Hormuz‘ (Tahran, Hürmüz'den gelir elde etmenin yolunu arıyor) başlıklı bir analiz yayınladı. Analizde İran, Hürmüz Boğazı'ndan gemiler için onaylı geçiş sistemi kurmak üzere çalışıyor; Dışişleri Bakanı, "bazıları burayı uluslararası sular olarak görmek istese bile" ülkenin boğaz üzerindeki egemenliğini sürdürdüğünü vurguladı‘ deniliyor.
* * * *
Çatışmadan önce, su yolundan her gün yaklaşık 135 gemi geçiyordu. Ancak ABD ve İsrail'in İran'a yönelik ilk saldırılarından bu yana trafik neredeyse durma noktasına geldi. S&P Global'e göre, 1 Mart ile 25 Mart arasında sadece 116 geçiş gerçekleşti; bu, Şubat ayının aynı dönemine kıyasla yüzde 97'lik bir düşüş anlamına geliyor. Bu geçişi gerçekleştiren gemilerin büyük çoğunluğunun Çin, Hindistan veya Körfez ülkelerine ait olduğu belirlendi.
* * * *
Lloyd's List Intelligence ve gemisi Körfez'den geçmeyi başaran bir gemi sahibini tanıyan bir kişiye göre, bazı gemiler Körfez'den güvenli geçişi sağlamak için İran'a 2 milyon dolara kadar ödeme yaptı. İran parlamentosundan bir kişi de Pazar günü devlet televizyonuna yaptığı açıklamada, stratejik öneme sahip su yolundan geçen her geminin 2 milyon dolarlık bir ücret ödediğini söyledi. "Su yolunda yeni bir rejim uygulanıyor," dedi.
* * * *
Tahran Ticaret Odası Başkanı da gemilerin kullanmak için ücret ödemek zorunda kaldığı su yollarına örnek olarak Süveyş Kanalı'nı gösterdi. "İran, dünya güçleri bize yaptırımlar uygularken haklarını kullanmamakta şimdiye kadar çok fazla hoşgörülü davrandı, Bu durum İran'ın yılda 70 ila 80 milyar dolar arasında gelir elde etmesine olanak sağlayabilir.‘ dediği işaret edildi.
* * * *
Analizin devamında ‚‘Savaşın başlamasından bu yana boğazdan geçen gemilerin çoğu - gemi takip verilerine göre-, Doğu Asya'ya giderken, bir kısmı da Doğu Afrika ve Güney Amerika'ya yöneldi. Boğazdan geçen rota, alışılagelmiş gemi geçiş yollarını kullanmak yerine tamamen İran karasuları içinde yer alıyor. Analistler, bunun İran'ın ABD'nin radar ve gözlem noktalarına yönelik saldırılarına rağmen gemi detaylarını görsel olarak doğrulamasına olanak sağladığını öne sürüyor‘ deniliyor.
* * * *
EOS Risk Group'un danışmanlık bölümü başkanı Martin Kelly, geminin geçiş onay sürecinin ilgili ülkelerdeki büyükelçilikler aracılığıyla İran ile hükümetler arası müzakereleri içerdiğini söyledi. Kelly'nin belirttiğine göre, gemi daha sonra bir kod aldı ve boğaza yaklaşırken bu kodu uluslararası acil durum frekansı olan VHF 16 radyo kanalından yayınladı. Bu sırada İranlı yetkililer, kargonun nereye gideceği ve mürettebatın uyruğu da dahil olmak üzere geminin evraklarını kontrol etti.
* * * *
Savaşın başlangıcından bu yana boğazdan geçen gemilere sahip bir dizi Hint ve Çin şirketi Financial Times gazetesinin yorum taleplerine yanıt vermemiş. Hindistan Dışişleri Bakanlığı, İran'ın güvenli geçiş garantisi karşılığında herhangi bir şey istemediğini söylemiş. Avrupalı ve ABD'li gemi sahipleri ise Financial Times'a herhangi bir ödeme sisteminden haberdar olmadıklarını belirtmiş. İran'la gizli temaslarda bulunan iki Pakistanlı, bazı üçüncü ülke gemilerinin boğazdan geçebilmek için bayraklarını Pakistan olarak değiştirdiğini söylemiş.
* * * *
Financial Times analizinde ‘Tahran'ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü artırmaya yönelik uzun süreli çabaları, nihayetinde su yolunun önemini de azaltabilir‘ diyor. Bölgesel bir diplomatın, "İran boğazdan geçen gemi trafiğini beyaz listeye veya kara listeye almaya başlarsa, Körfez ülkeleri boru hatları inşa etmek gibi alternatifler arayacaklardır" dediğini işaret ediyor.