Prof. Dr. Sönmez: Carettalarda cinsiyeti çevre belirliyor

Dünya Doğayı Koruma Birliği'nin (IUCN) nesli tehlike altındaki türlerde kırmızı listede gösterilen 'Caretta caretta' ve 'Chelonia mydas' türü deniz kaplumbağalarının Akdeniz'in Türkiye sahillerindeki yuvalama sezonu devam ediyor. Bu alanların en önemlilerinden biri olan, Doğa Koruma Milli Parklar (DKMP) Genel Müdürlüğü 6'ncı Bölge Müdürlüğü ile Ulupınar Çevre Koruma Geliştirme ve İşletme Kooperatifi arasında yapılan protokolle koruma ve izleme çalışmalarının sürdürüldüğü Çıralı sahilinde bu sezon yuva sayısı 84'e ulaştı. Çıralı'da, Ulupınar Çevre Koruma Geliştirme ve İşletme Kooperatifi bilim danışmanı deniz kaplumbağası uzmanı Prof. Dr. Bektaş Sönmez tarafından yuvalara 'data logger' konuldu. Bunlarla kuluçka dönemi boyunca kum ve yuva içi sıcaklığı takip edilerek iklim değişikliğinin yavruların cinsiyet oluşumları üzerindeki etkisi bilimsel olarak takip edilecek. 5'inci ve son yıl olan bu dönemin sonunda yapılan çalışmanın sonuçları bilimsel makaleyle açıklanacak.

'CİNSİYETİ ÇEVRESEL FAKTÖRLER BELİRLER'

Bilim danışmanı deniz kaplumbağası uzmanı Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Suşehri Timur Karabal MYO'da görev yapan Prof. Dr. Bektaş Sönmez, "Çıralı, deniz kaplumbağaları açısından önemli bir kumsal. Buradaki popülasyonu, mevcut durumunun ne olduğuna dair zaten uzun yıllardır çalışmalar yürütülüyor. Bizim hipotezimiz ise 'Acaba cinsiyet değişimi, cinsiyet tahmini bu kumsalda ne olur' dedik. 2021 yılında bir deneye başladık. Her yıl 10 yuvada sıcaklık ölçerlerle kayıtları almak ve bu kayıtların sonucunda toplam 50 yuvaya erişerek, bu 50 yuva üzerinden popülasyona ne kadar dişi birey katıldı, ne kadar erkek birey katıldı tahminlemek. Neden bunu yapıyoruz? Çünkü deniz kaplumbağalarında cinsiyet kromozomu olmadığı için deniz kaplumbağalarının cinsiyetini çevresel faktörler belirler, tayin eder. Deniz kaplumbağalarında tipik olarak yuva sıcaklığının pivotal sıcaklık 29 santigrat derecenin üzerine çıktığında yuvadan çıkan birey sayısı dişi ağırlıklı olur. 29 santigrat derecenin altına düştükçe 26 santigrat derecelerde erkek ağırlıklı bir popülasyon çıkar. Şimdi iklim değişikliği sonucu tabii ki kumsallarımız, kıyılarımız ısınmaya başladı. Bunun sonucunda da tek tip cinsiyetler oluşan bir popülasyon elde edebiliriz. Yani gelecek nesillerde tek tipten oluşan bir cinsiyet olabilir. Tabi ki bu da türün geleceği açısından ciddi bir risktir ve tür yok olabilir" dedi.

'KAPLUMBAĞA YUMURTALADIKTAN BİR MÜDDET SONRA İÇİNE YERLEŞTİRİYORUZ'

Yuvalara konulan cihazlarla ilgili bilgi veren Prof. Dr. Bektaş Sönmez, "Data logger dediğimiz sıcaklık ölçerlerimiz var. Bunlar programlanıyor yuvaya bırakılmadan önce. Programı yaptıktan sonra bunun bir ara yüz programı var onunla bağlanıyoruz bilgisayarımıza ve ondan sonra isteğe göre saatlik, 90 dakikalık, 30'ar dakikalık, 5'er dakikalık gibi belli aralıklarla sıcaklığı ölçmesini istiyoruz. Biz burada saatlik ölçüm istedik. Yani her yuvamızdan günlük 24 okumalık kayıt alsın ve bunu biriktirip toplam kuluçka süresindeki ortalama değerleri elde etmek için kullandık. Ancak buradaki hassas nokta şu; cinsiyeti tayin eden, yani cinsiyete yön veren sıcaklık kuluçkanın ortasındaki üçte birlik dönemdir. Yani kuluçkayı 3 parçaya böldüğümüzde ortadaki üçte birlik dönemdeki sıcaklık az önce bahsettiğim 29 santigrat üzerindeki ve altındaki değerler bu alandaki sıcaklığa göre karar veriyoruz. Bu 'data logger'ı programlayıp, yuvayı tespit ettiğimizde genelde akşamları kaplumbağa yumurtaladıktan bir müddet sonra içine yerleştiriyoruz ve kapatıp gidiyoruz. Artık o 'data logger' o andan itibaren sıcaklık ölçmeye başlamış oluyor. Sezon sonunda da kuluçka tamamlandıktan sonra yuvadan çıkartılır, bilgisayara aktarılır, arayüz vasıtasıyla oradaki veriler alınır ve standardize edilir. Orada artık kuluçkanın başlangıcı, bitişi ayıklandıktan sonra elimizde o yuvaya ait kuluçka süresi boyunca her saatlik dönemde aldığımız sıcaklık kayıtları vardır. Bunlar sentezlenir, ilgili formüller vardır cinsiyet oranını tahminlemek için bu formüller kullanılarak da o yuvadan cinsiyet hakkında fikir elde edebiliyoruz" diye konuştu.

Ulupınar Çevre Koruma Geliştirme ve İşletme Kooperatifi Başkanı Habib Altınkaya da "Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile yaptığımız protokole istinaden kooperatif olarak sahadayız. Yine 8 gönüllümüz var şu anda 4 de çalışanımız var. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi'nin desteğiyle alanda koruma izleme çalışmalarını yürütmekteyiz. Bu yıl şu an itibarıyla 84 yuvamız var. Geçen sen 124 yuvamız vardı. İnşallah geçen senenin yuva sayısını aşarak devam etmek istiyoruz" dedi.

Levent YENİGÜN/KEMER (Antalya), (DHA)