Emeklilikte yeni maaş dönemi

Dünya genelinde dijitalleşme ve yapay zekâ temelli dönüşüm, çalışma hayatını ve sosyal güvenlik sistemlerini kökten değiştiriyor. Özellikle Batı Avrupa ülkelerinde azalan nüfus ve robotik gelişmeler doğrultusunda sosyal güvenlik sistemleri yeniden yapılandırılıyor.

İsa Karakaş konuyu ele aldığı köşe yazısında bu süreci, “Dünya değişiyor, dijital teknoloji ve yapay zekâ iş yapış biçimlerini kökten sarsıyor. Batı Avrupa ülkeleri; azalan nüfus, robotik gelişmeler ve yapay zekâ kıskacında sosyal güvenlik sistemlerini sil baştan kurguluyor” ifadeleriyle değerlendirdi.

Karakaş’a göre küresel ölçekte artık “bütüncül yaklaşım” ve “yaşam boyu güvence” anlayışı ön plana çıkıyor.

TÜRKİYE “YAŞLI ÜLKE” KATEGORİSİNDE

Türkiye’nin iki yıldır resmen “yaşlı ülke” kategorisinde yer aldığını belirten Karakaş, buna rağmen sosyal güvenlik sisteminde kapsamlı bir reform yapılmadığına işaret etti.

Yazıda, değişen endüstri ilişkileri, yaşlanan nüfus, maaş ve yaş adaletsizliği ile sistemden erken çıkışların mevcut yapıyı zorladığı vurgulandı. Emeklilik sistemine yönelik artan eleştirilerin, sistemin toplumsal beklentilere yeterince cevap veremediğini gösterdiği ifade edildi.

Karakaş, hükümetin Orta Vadeli Program (OVP) ve Cumhurbaşkanlığı programlarında bu sorunların tespit edildiğini ancak 2023’ten bu yana planlanan düzenlemelerin hayata geçirilemediğini belirtti.

DİJTAL DÖNÜŞÜM VE PRİM GELİRLERİ HEDEFTE

OVP kapsamında çalışma hayatında dijital dönüşüme yönelik düzenlemelerin gündeme alınmasının beklendiğini kaydeden Karakaş, bu hedeflerin temel amacının SGK’nın mali yapısını güçlendirmek olduğunu ifade etti.

Yazıda OVP hedefleri şu başlıklarla özetlendi:

-Kayıt dışılıkla daha etkin mücadele edilmesi ve kapsam dışındaki nüfusun sisteme dahil edilmesi,

-Yeni çalışma modellerine uyum sağlanarak yaşlanan nüfusun oluşturacağı yükün hafifletilmesi,

-Sağlık hizmetlerinde verimliliğin artırılması ve israfın önlenmesi.

Karakaş, bu adımların sosyal güvenlik sistemine ilave yükler karşısında tam çözüm olmasa da kritik önem taşıdığını vurguladı.

ÇALIŞTIKÇA MAAŞ DÜŞÜYOR

Yazıda mevcut sistemdeki çarpıcı bir soruna da dikkat çekildi. Asgari ücret ve yakın seviyelerde çalışanların, çalışmaya devam ettikçe emekli maaşlarının düşmesi ya da aynı taban maaşta eşitlenmesi önemli bir çelişki olarak gösterildi.

Yüksek enflasyon dönemlerinde sistemde daha uzun süre kalıp prim ödeyenlerin, maaş artışı yerine düşüş yaşayabildiğine işaret eden Karakaş, bu durumun çalışanları sistemden uzaklaştırdığını belirtti.

Bu tabloyu değerlendiren Karakaş, yaşı dolduran birçok kişinin ya erken emekliliği tercih ettiğini ya da kayıt dışı çalışmaya yöneldiğini kaydetti.

“EMEKLİLİKTE ÇALIŞTIKÇA KAZANDIRAN DÖNEM” ÖNERİSİ

Karakaş, sosyal güvenlik sisteminin uzun vadeli mali sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi gerektiğini belirterek şu değerlendirmede bulundu:

“HASILIKELAM: Maaş bağlama oranlarındaki (ABO) düşüşler, özellikle 1999 ve 2008 sonrası dönemde çalışanları cezalandırır hâle geldi. Oysa sistemin mantığı basit olmalı: Çok çalışan, çok kazanan daha yüksek maaş almalı. Şu anki tabloda SGK hem prim gelirinden mahrum kalıyor hem de daha erken maaş ödemeye başlıyor. Bu, "kaybet-kaybet" senaryosudur. Eğer "Çalışmayı Teşvik Edici Ödüllendirici Sistem" hayata geçirilirse hem kurum kazanacak hem de sigortalı huzur bulacak.”

Yazıda ayrıca sosyal güvenlik sisteminin kapsamının genişletilmesi, prim tahsilat süreçlerinin etkinleştirilmesi, bilişim altyapısının güçlendirilmesi ve istihdam teşviklerinin sadeleştirilmesi gibi düzenlemelerin de planlandığı aktarıldı.

İsa Karakaş’ın değerlendirmeleri, Türkiye’nin yaşlanan nüfus ve dijital dönüşüm sürecinde sosyal güvenlik sistemini yeniden ele almasının kaçınılmaz olduğunu ortaya koyuyor. 

Emeklilikte çalışmayı teşvik eden ve prim ödemeyi ödüllendiren bir modelin hayata geçirilmesi, hem SGK’nın mali yapısını güçlendirecek hem de çalışanların sisteme olan güvenini artıracak kritik bir adım olarak görülüyor.

(Sözcü)